O SPOSOBIE BUDOWANIA Z UBITEY ZIEMI

O SPOSOBIE BUDOWANIA Z UBITEY ZIEMI

Po wielu mieyscach, chaty, domy mieszkalne i gospodarskie, dla niedostatku drzewa lub kamienia, buduią się z gliny, albo też wcale stawiaią się tylko lepianki tak nikczemne, iż prócz niewygody są ieszcze bardzo krótko trwałe.

Podaie się tu sposób nierównie lepszy i trwalszy oraz bezpiecznieyszy od ognia; wyobrażenie więc tamtych powinno obudzić ciekawość troszczących się o pomieszkanie swoich współbraci, lub też trudniących się stawianiem po dobrach stodoł i gospodarskich budynków.

Cointeraux wydał w Paryżu w Roku 1790, 1791, w czterech częściach opis trwałego budowania domów o kilku piętrach z ubitey ziemi i, które w Prowincyi Lugdunu było w używaniu. Boulard niemniey iak Cointeraux wiadomy tego sposobu opisał go w 7. części dzieła Xiedzą Rosiera o rolnictwie. Morgan w wydanych dzieiach Algieru dowodzi, iż ta sztuka iest tam znana, dokąd ią Murzyni wprowadzili, i gdzie dotąd po części ieszcze pozostaie. Starszy Pliniusz opisuie tenże sposób budowania w ogromnym swoim zbiorze ludzkich wiadomości w 35, rozdziale, 48. Księgi, nazywaiąc sciany w formie ukształcone paristes formaceos. Trwałość tych iest długa, ieżeli ich górne brzegi będą zabespieczone od powietrza. Są dowody, że budynki mieszkalne z ubitey ziemi stawiane trwaią lat 150. do 165. Materyał bowiem gdy iest wieczny z natury, i budynki takiemi bydź powinny, zapobiegłszy, aby przez wilgoć nie nabrzmiały i przeto nie zapadły.
Magistrat

Magistrat miasta Lipska w Saxonii, przeświadczony o użyteczności tego sposobu budowania, niemal, wszystkie budynki mieszkalne i gospodarskie w obrembie swoiey własności tym sposobem stawiać zalecił.
Sposób budowania z ubitey ziemi, który tu krótko opisuię, iest bardzo prosta ręczna robota. Przez sama tylko wyciskanie ziemi w formach lub skrzyniach można wystawić budynki żądaney roźciągłości i wysokości.
Wszystkie do tey roboty potrzebne narzędzia naypierwey opiszę, a potym sposób ich użycia okażę.
Prócz zwykle używanych narzędzi, jako to: rydla, kielni, koszow, konewek, gróntwagi i piona, topora, młotka i gwozdzi, potrzeba formy i tłuka, które szczególnego opisania wymagaią.


Fig: 1. iest ieden bok formy zewnątrz uważany, dzesięć stop długi, a 2. stopy 9. cali szeroki; Przodkowa strona gładko wyheblowana. Lepiey ieszcze, kiedy obydwie strony będą wygładzone, nie tak łatwo do niey przyczepi się glina, a przeto w czasie roboty nie pomnoży ciężaru; łatwiey też słomą obtarta bydź może. Nienależy też zapomnieć, dwie rękoieście do każdey formy boku przydać, dla lżeyszego i wygodnieyszego iey podniesienia.

Fig: 2. Jest koniec czyli głowa, formy zewnątrz także uważaney; obydwie strony równie gładko wyheblowane. Szerokość tey iest cali 18. górą iednak po iedney stronie na cal 1. zwężona, aby sciany po stronie zewnętrzney na skoś były kształcone, a to dla większey mocy.

Fig: 5. Złożona forma na podmurowaniu a okazuie się w końcu, niżeli ieszcze ziemią napełni się. Podmurowanie powinno bydź nad ziemię przynaymniey dwie stopy podniesione, i iego powierzchnia płażczyzna niekoniecznie gładka bydź ma, albowiem w ten sposób pierwsza warsta lepiey osiądzie na podmurowaniu.

Fig: 4. Jest wzór w podniesieniu swieżo ukończonego domu z ubitey ziemi.

Forma robi się z tarcic 10. stop długich, a cal 1. grubych po wyheblowaniu. Nay- lepsze na to są tarcice sosnowe, Ustawia się na czterech poprzecznych beleczkach b.b. fig: 3. z których każda opatrzona iest dwiema dziurami w należytey między sobą odległości, w które wstawiaią się dwa słupki d.d. Te są 18. cali wyższe od bokow formy, aby w tych mieyscach okręconym powrozem e. i kołkiem s umocowane bydź mogły, i tak ustawione bezpiecznie, dopoki potrzeba.

W Fig: 3. o.c. wyobrażone końce bokow formy dwie stopy dziewięć cali szerokich i 10. stop długich.

Tamże gg. są kliny, które przy stoiących słupach w dziury poprzecznych belek nabiiaią się, i przez te forma mocno trzyma się. Ostrzedz iednak należy, że wszystkie słupki przy każdey poprzeczney listwie boku formy fig: 1. do piona ustawić należy, i że dolna część formy 3. cale od podmurowania a. zaiąć powinna, aby na rym ziemia była z wysokością formy ubita. Dla tego też każda warsta wyniesie tylko stop 2. cali 9. Przy zaczęciu układa się jeden koniec czyli głowa fig: 2. do formy, przez co kształci się ieden rog muru. Tegoż sposobu używa się przy drzwiach i oknach. Kołek w formie fig: 3. boki cc. odpieraiący zakłada się do wagi, a słupki do piona ustawione mocuią się okręcaniem powroza, niżeli ieszcze ziemia, iak się wyżey namieniło, po ustawieniu formy, ubiiać się zacznie. Tak ustawiona forma ma między słupkami, powrozami umocowanemi, trzy działy. Do każdego z tych zwykł się postawić ieden robotnik, z których naylepszy stawa przy głowie, czyli w rogu, ieżeli ten w formie przypadnie, razem na innych ma baczność.

Fig: 5. Jest tłuk co do oka odryssowany, widzi się całkiem w fig: 7. a w fig: 5. patrząc nań z końca trzonka. Nayszersza iego część koło srzodka iest cali 5 i 6. robi się z drzewa krętego i czężkiego albo z korzeni. Aże od kształtu iego wiele przy robocie zawislo, iaśniey go chcę opisać. Długość samego tłuka bez trzonka iest cali 10. szerokość 6. a grubość 5. Odmierzywszy od góry cali 6. kreśli się na około linia, od tey ku dołowi zwęża się tłuk w kształt klina, tak aby iego grubość pozostała dołem tylko cali 1 i pół. Górą robi się cyrkuł 4. calowey szerokości i od niego do określoney przy sześciu calach na około linii odciesuie się i ostre kanty zatracaią.

W fig: 6. widać do oka rozpoczętą robotę z fugami, z ukośnym każdey części dokończeniem i całey formy ustanowieniem.
Robotnicy, którzy do tey roboty kopią ziemię, podaią usposobioną w doslarczaiącey wielości robotnikom wyrabiającym ią Ci zaś w całey formie nayprzod na 3 cale wzwyż rozrzucają ziemię, depczą nogami, a potym tłukiem ubiiać zaczynaią. Pierwsza bicie dzieje się przy samych bokach formy i w całey iey długości raz za razem. Na koniec ubiia się poprzek, tak, aby ziemia w każdym kierunku sciskala się, Dla tego też nie prędzey swieżą ziemie do formy rzucać należy, aż pierwsza dostatecznie ubita będzie, co się okaże, kiedy uderzenie tłukiem żadnego więcey w ziemi nie uczyni wciśnienia. Za każdym też powtórzonym narzucaniem gliny do formy, kładzie się i ubiia, iak wyżey mówiło się. Czesto badać należy, czyli forma w czasie ubiiania ziemi nie obsuneła się. J tak powtarzaiąc raz za razem, ubiia się póty, aż forma zupełnie wypełniona będzie. Na ten czas dopiero rozbiera się sztukami, a ziemia pozostała iest tęga i wprost wyprowadzona n: p: wzdłuż 10, stop, a w szerz 2. i pół; ieden iednak koniec sciany ubitey powinien dla następnego ubiiania bydź na ukoś spuszczony; iak okazuie fig: 6 Daley przekładając i stawiaiąc formę należy nią ten skoś zaiąć.

Gdy w sposób wyraźony robotnicy cały obwod budynku obeydą, rozbierając i ustawiaiąc formę, zaczynaią drugie obchodzenie, lecz z tą przestrogą, aby w tym samym rogu, iak pierwey zaczynali, lecz podług odwrotnego i kierunku; w taki sposob fugi w rożnych kierunkach przypadające dzieła nie oslabią.

Wewnętrzne czyli srzodkowe sciany powinny się wiązać z obwodowemi. Tym końcem raz srzodkowe, drugi raz obwodowe za każdą warstą iedne na drugiey na przemian przekładaj się i krzyżuią,

Ostrożnieysi przy takich budowlach, robotnicy zwykli dla wiązania wrogach dawać surowe tarcice, i tychże nawet końce razem z gliną ubiiać; z tą iednak przezornością, aby drzewo było zupełnie obłożone gliną; na ten czas i kolor drzewa pozostanie wiekami.

Tarcice w formie kładą się na dnie w rogach, tak, aby pod fugi tey ziemney roboty przypadły.

Nayprościeyszym i nayłatwieyszym spposobem stawia się sciana prosta, która niema żadnych drzwi, okien i scian poprzecznych; te bowiem wymagaią zręcznego założenia głowy czyli końca formy fig: 2.

Dla oznaczenia wydatku na budowlą ziemnych scian, trzeba wiedzieć, że dwóch ludzi sztukę sciany sześć stop wysokiey i tyleż szerorokiey przez ieden dzień ukończyć mogą.
Grubość muru u spodu cali 18. iest dostateczna na scianę 10. stop wysoką. Jeżeli te będą wyższe, należy w porównaniu dodać grobości. Piętra nie zwykły się dawać iak po 9. i 10. stóp wysokie. Przez małe nachylenie iednego boku formy do srzodka zwęża się sciana z podworza, tak iednak aby górą zawsze więcey iak 14. cali była gruba. Poprzeczne belki tym sposobem budowanego domu naylepiey, kiedy zaraz w scianę położą się, z tą iednak ostrożnością, aby w srzodku tey położona i ukryta była tarcica dla dźwigania tychże belek na niey leżących.

Kiedy się iedną formą robi, sześciu ludzi używa się zwykle do tey roboty. Podmurowanie z cegły lub kamienia na dwie stopy podniesione dać trzeba, aby kapanie wody z dachów nie bryzgało po scianach. Przy murach nieco niższych, zamiast parkanów i do rożnego ogrodzenia użytych trzeba pokryć wierzch cegłą lub kamieniem; ziemna bowiem robota nachyliłaby się, gdyby deszcz padał na iey powierzchny brzeg.

W ogólności na to mieć baczność należy, aby wszystkie ozdoby, tudzież obwodzenia kolo drzwi okien z cegły lub kamienia były wymurowane. Użycie tym końcem drzewa byłoby budynkowi szkodliwe, iak prędko tylko gnićby zaczęło. W istocie pomarszczenie i nabrzmienie czyli napęcnienie drzewa dowodzi przy każdey odmianie powietrza o niezdatności użycia go do ścian z ziemi ubitych. Dla tego też obwodzenia okien i t: d: wapnem murowane bydź maią.
Ziemia, która użyteczna do tey roboty wzięta bydź może, iest wielorakiey własności. Wszystkie na rosnienie zioł i do robienia cegieł zdatne gatunki, są równie zdatne i do ubiiania scian ziemnych. Glina powinna mieć dodatek piasku, a piasek gliny, właśnie tak; iak się sposobi na cegłę. Dziarnisty piasek iest na to bardzo użyteczny. Zazwyczay bierze się wykopana ziemia z fóndamentow i mieysc na piwnicę, lub zkąd ią nayłatwiey mieć można. Dla zapewnienia się iednak o skutku zdatności tey roboty, może niemaiącym doświadczenia stużyć za dowod w ten sposob uczyniona próba: Wziąść wiadro lub inne naczynie, wstawić go w ziemie, i tą na około ubić. Rzuca się potym do naczynia nieco wspomnioney ziemi i ubiia się w sposob opisany, dopóki naczynie nie napełni sie. Na ten czas przewraca się; ziemia gdy wyschnie sama z naczynia wypadnie. Zupełność iey brzegów i wytrwałość przez pewny czas przed rozpoczęciem roboty, ile postawiona pod nakryciem, okaże pewność dobrego skutku przedsięwziąść się maiącey roboty.

Końcem doświadczenia część ziemi w ten sposob ubitey zaraz ważona czyniła fóntow 39. i pół. W przeciągu dni 45. wyparowana wilgoć wynosiła siodmą część od 39. i pół fóntow. Od tego czasu nic więcey nie ubyło. Ztąd można poznać różnicę między zwyczayną robotą scian glinianych, do których użyta znaczna wielość wody, gdy wyparuie, zostawi niezliczoną liczbę otworow i dziurkowatości, które pierwsza zaraz wilgoć powietrza zaymuie. Trzy obchody przy iednym murze scian  ziemnych, kiedy robota spieszno iść ma, mogą bydź w iednym dniu zrobione. Zadney rzeczy roślinney ani zwierzęcey, naprzykład: sieczki, sierści bydlęcey do tego brać nie należy; ta bowiem byłaby na przeszkodzie trwałości murów z ziemi ubitych.

Poprzedzać tę robotę powinno mieszanie, przesiewanie ziemi i t: d: tak iak się dzieie przy robieniu cegły; ziemia iednak końcem tey roboty ma bydź bardziey przesuszona. Robotnik podaiący ią ubiiaiącemu równie tyle i tak prędko przysposobić iey zdoła, ile ten żądać będzie.

Budowla scian ziemnych naprowadza się ostrą powłoką czyli tynkiem; tę iednak ostrożność zachować należy, aby dopiero po 6. miesięcach trynkować, to iest: póki sciany zupełnie wyschną. Na wiosnę ukończony budynek może bydź w iesieni otynkowany, poźniey zaś ukończone odkładaią się do następuiącey wiosny. Pułnocne wiatry naylepiey wysuszaią sciany. Rósztowanie może bydź łatwo w zostawionych fugach umocowane fig: 6. które po ukończeniu, wyrzuciwszy rósztowanie, należy wypełnić i wyrowniać.

Przystępując do otynkowania, trzeba kończastym młotkiem nasiekać w scianach głębokie dziury tak getto, iak tylko bydź może, ale nacięcia ku dołowi wewnątrz nachylane bydź powinny, aby się w nich tynk lepiey utrzymać mógł. Po nasiekaniu wszystek kurz ze scian zmiata się.

Otynkowanie iest dwoiakie; tęgie i słabe. Do tęgiego biorą się dwie części wapna trzecia piasku; do slabszego zaś dwie części piasku a iedna wapna. Pierwsze gęsto ubiia się, a potym raz łopatką wzięte wzrzuca się do szaflika, i rozrzadzą wodą, przydawszy iedną kielnię czystego wapna. Tą mieszaniną namoczywszy małą miotełkę lub garść sitowia, narzucają się sciany i zaraz ile możności rozprowadzają. Przy pospolitych budynkach na tym się kończy; lecz inne obrzucaią się gibsem, maluią ugrem, i t: d: W tym stanie trudno ie rozeznać od murowanych z kamienia lub cegły.

Dachy z wielkim okapem są dla scian z ubitey ziemi pożyteczne i koniecznie potrzebne, których wiązanie robi się zwykłym sposobem, iak na innych domach; pokrywaią się zwyczaynie słomą gątami i t: d: Smutne i nader częste doświadczenie przeświadcza nas, iak budynki w ten sposób pokryte w czasie pożaru podlegają niebezpieczenstwu zajęcia się od ognia. Z tąd całe ulice wsie i t: d: w perzynę obracaią się. W takim przypadku pozostaią wprawdzie ściany, ieżeli są murowane z cegły, kamienia lub ubite z ziemi, nieszczeście iednak może przez to do utraty całego niemal maiątku doprowadzić. Dla uniknienia tego nieszczęścia podaię sposob stawiania budynków z ubitey ziemi bez drzewa, którego nawet przy wiązaniu dachu naymnieyszey cząstki nie ma.

Fig: 8. iest przecięcie budynku w dwojaki sposób. odryssowanego. Po stronie B. iest całkiem bez drzewa prócz drzwi i okien; po stronie zaś A. belki z połapem tylko przedzielają izbę od góry pod dachem na schowanie.

W połowie A. iest izba z oknem M, w poprzeczney scianie. Pod dachem schowanie C. i okienko O. w szczyci. Podmurowanie L. z cegły lub kamienia podniesione dwiema stopami nad ziemię R. i schodki Q. do weyścia we drzwi D, któremi nie do izby, lecz do sieni wchodzić się ma. F. sciany z ubitey ziemi. G. gzems z cegły lub kamienia. H. szklepienie z ubitey ziemi, nad którym równie wypełnia się ziemią na ukoś K. w kształt krokwi dla okapu wody z dachu. W drugiey połowie, która iest niższa, żadnego schowania nie ma pod dachem, ale ten zaraz dany iest na sklepieniu, gdzie okno N. drzwi zaś, schodki, gzems i. t. d iak w pierwszey połowie.

Przy sklepionych budynkach, że sciany grubsze bydź powinny, iest konieczną potrzebą; w budynku dopiero wspomnionym przyłączona podziałka fig: 9. te oznacza. Mnieysza lub większa szeiokość (: nad tu oznaczoną:) zasklepić się maiących mieysc, w tym porównaniu zmnieyszenia lub tez naddania grubości scian wymaga.

Dla przesklepienia izby i. t. d. trzeba użyć buksztelow mocnych, dobrze podpartych, iakich zwykle do przesklepienia piwnic używa się. Zawsze iednak należy mieć baczność, aby po zasklepieniu nie były zaraz wydobyte buksztele, lecz po niejakim czasie dopiero, to iest: aż sklepienie nieco wyschnie i stężeje.

Budynek tym sposobem wyprowadzony, i którego dach równie iest z ubitey ziemi, aby od deszczow nie był uszkodzony, naprowadza się kitem, czyli tynkiem, przez który woda przecisnąć się nie zdoła, w taki sposob:

Piasek rzeczny albo kopany (: drugi lepszy od pierwszego:) płócze się i przerzuca przez gęstą kratę, aby większe od grubego szrotu kamyczki nie pozostały. W tym piasku robi się na dnie mieysce w kształt naczynia (:wielości ile go przez dzień wypotrzebować można:) w które się nalewa woda, w tę wrzuca się i gasi dostateczna wielość wapna, w proporcyi iedney do dwóch części.

Gdy wapno zaczyna się gasić, i część wody w siebie zabiera, narzuca się nań otaczaiący go piasek, i tym pokryte zostaie, póki zupełnie w piasku nie ugasi się, co się dopełnia bez wyparowania iego ostrości. Jeżeli się dostrzeże, iż nie ma dosyć wody, i przezto obawiaćby się przyszło, aby na sucho nie zgasiło się i nie spaliło, leie się nieco wody na piasek, aby przezeń przecisisneła się do srzodka wapna. Tak zostawione przez półgodziny zupełnie się wygasi; dopiero cała massa razem przerabia się, i rozbija łopatką. W ten sposob urządzone wapno kładzie się do szaflików na potrzebę, a murarz w swoim szafliku każdą cząstke bardzo pilno przerobić powinien i blisko dziesiątą część utłuczonego i przesianego twardego kamienia dodać. Ta massa powinna bardzo gęsto bydź naprowadzona, to iest: tak mało wody ile tylko bydź może, ma w sobie zawierać.

Przed zaczęciem powierzchnia dachu powinna bydź do tynkowania przysposobiona; to iest: ostrym żelazem wygładzona, i tak, iak przy tynkowaniu skropiona.

Przy każdym budynku gzems występować powinien dia odprowadzenia kapania wody z dachu i na dobrem wapne sadzony, aby od wody nie był uszkodzony.

Gdy wszystko tak urządzone będzie przystępuie się do narzucania dachu, które gdy wyschnie; powinno w dwóch następnie po sobie danych położeniach mieć grubości półtora cala.

Narzucanie częściami tylko dane bydź może, stosuiąc się do wielości przygotowanych tarcic, któremi się w przypadku deszczu przykrywa; aby cała robota zepsuciu nie podpadała.

Gdy tą massą pierwsze położenie grubości cala będzie naprowadzone, należy przystąpić do ubiiania, które się uskutecznia narzędziem żelaznym, cali 12. długim, trzy ćwierci cala szerokim, i iedney trzeciey części cala grubym, fig. 10 wyrażonym, czyniąc to w iednym kerunku raz za razem; potym zostawuie się tak przez dwie godziny, aby w tym czasie woda wyparowała. Daley powtarza się ubiianie tymże żelaznym narzędziem podług odmiennego kierunuku od pierwszego, co nanowo wyciska wilgoć z massy, która iednak iuż iest mniejsza iak była za pierwszym razem. W kilka godzin potym, ieżeli ieszcze tego dnia iest czas, albo dnia nastepuiąceg, da się drugie położenie tym sposobem iak pierwsze. Dwa razy taż mocno ubiia się lecz po pierwszym razie za az drugi raz bezwłocznie dzieie się, co gdyby się nie stało, lecz do dnia następuiącego było odłożone, iużby może było zapózno, chyba żeby był czas wilgotny. Po powtórnym naprowadzeniu należy kielnią zrówniać i deszką wygładzić sposobem używanym przy tynkowaniu scian.

Jeżeli iest zręczność to naprowadzenie dachu napuścić oleiem łub inną górącą tłustością, albo też żywicznemi istotami powleć, sprawi to przedni skutek.

Może się komu zdawać będzie, iż wyrażony tu sposób naprowadzenia dachów iest kosztowny, wiele czyni trudności i nie wszędzie może bydź uskutecznionym. Temu radzić nożna aby na gzemsie G. fig: B. kazał kłaść murłat, a na tym szczygły , czyli ciesielskim wyrazem tak zwane sztych bielhi w rygach zaczopowane, i na tych krokwie postawić górą przewiązane. Te połaciwszy słomą w tęgiey glinie namaczaną gesto pokryć. Dachy tym sposobem pokryte w czasie pożaru nie łatwo zaymuią się od ognia.

ozdobnik

 o sposobie budowania

UWAGA:

Pisownia oryginalna!
0.0/5 ocena (0 głosów)
facebook    mme   facebook   twitter
             
 Fanpage    Messenger   Grupa handlowa   Twitter

logo 200

polubienie